რატომ კითხულობს ეკლესია ძველ აღთქმას სეპტუაგინტით

ძველი აღთქმა ორი ძირითადი სახით მოგვეპოვება: ბერძნული სეპტუაგინტით და ებრაული მასორეტული ტექსტით. ისინი უმეტესად ერთსა და იმავეს ამბობენ, მაგრამ ასობით ადგილას ერთმანეთს არ ემთხვევა — წლებში, სიტყვებში, ზოგჯერ მთელ მუხლებშიც. მართლმადიდებელი ეკლესია ძველ აღთქმას სეპტუაგინტით კითხულობს. ამ საიტზეც ძველი აღთქმის ქართული ტექსტი სეპტუაგინტის მიხედვითაა — მცხეთური ხელნაწერით, ხოლო ახალი ქართული თარგმანი, რომელიც მასორეტული ტექსტიდანაა შესრულებული, თითოეულ თავში გადამრთველით იხსნება. ქვემოთ — რატომ.

ორი ტექსტი: რომელია უფრო ძველი

სეპტუაგინტა („სამოცდაათთა თარგმანი“) — ძველი აღთქმის ბერძნული თარგმანია, რომელიც ალექსანდრიაში ქრისტეშობამდე III–I საუკუნეებში შესრულდა: ჯერ ხუთწიგნეული (III საუკუნის შუა წლებში), შემდეგ დანარჩენი წიგნები. მთარგმნელებს წინ ედო ებრაული ხელნაწერები, რომლებიც ქრისტემდე საუკუნეებით ადრე არსებობდა.

მასორეტული ტექსტი — ებრაული ტექსტია იმ სახით, როგორც ის იუდეველმა სწავლულებმა საბოლოოდ დაადგინეს. ერთადერთ სავალდებულო ტექსტად ის ქრისტეშობის შემდეგ, I–II საუკუნეებში დამკვიდრდა, ხოლო ხმოვნები და კითხვის ნიშნები — ებრაული დამწერლობა მხოლოდ თანხმოვნებს წერდა — მასორეტებმა VII–X საუკუნეებში დაუსვეს. მისი უძველესი სრული ხელნაწერები X–XI საუკუნისაა (ალეპოს კოდექსი, დაახლ. 930 წ.; ლენინგრადის კოდექსი, 1008 წ.).

ესე იგი, სეპტუაგინტა ებრაული ტექსტის ისეთ სახეს გადმოგვცემს, რომელიც ათას წელზე მეტით უსწრებს მასორეტული ტექსტის უძველეს სრულ ხელნაწერებს.

მოციქულთა ბიბლია

ახალი აღთქმის ავტორები ძველ აღთქმას უმეტესად სეპტუაგინტით იმოწმებენ. იქ, სადაც სეპტუაგინტა და მასორეტული ტექსტი ერთმანეთს არ ემთხვევა, ახალი აღთქმა, როგორც წესი, სეპტუაგინტის წაკითხვას იმეორებს — ხოლო ახალი აღთქმა სულიწმიდით არის დაწერილი. რამდენიმე მაგალითი:

ეს. 7:14-სა და ფს. 8:3-ში ქართულმა ახალმა თარგმანმა უკვე ახალი აღთქმის სიტყვა ჩასვა, თუმცა ებრაული ტექსტი იქ სხვას ამბობს. კაინანი სეპტუაგინტის ხელნაწერთა უმრავლესობაშია; მცხეთურ ხელნაწერში — არა. ებრაული „ალმა“-ს ქრისტემდე მთარგმნელებმა „ქალწული“ (პართენოს) უწოდეს; ქრისტეშობის შემდეგ, II საუკუნეში, ახალმა იუდეურმა ბერძნულმა თარგმანებმა (აკვილა, თეოდოტიონი) მის ნაცვლად „ყმაწვილი ქალი“ ჩასვეს.

რას ამბობს მკვდარი ზღვის ხელნაწერები

1947 წლიდან მკვდარი ზღვის სანაპიროზე (ყუმრანსა და სხვაგან) ნაპოვნი ებრაული ხელნაწერები ქრისტეშობამდე III საუკუნიდან ახ. წ. I საუკუნემდე თარიღდება — მასორეტულ ხელნაწერებზე ათასი წლით ძველია. ისინი აჩვენებს, რომ ქრისტემდე ებრაული ტექსტი რამდენიმე სახით არსებობდა და ბევრგან ისე იკითხებოდა, როგორც სეპტუაგინტაში:

• რჯ. 32:8 — „ძეთა ღმრთისათა“ (4QDeutj); სეპტუაგინტა: „ანგელოზთა ღმრთისათა“; მასორეტული: „ისრაელიანთა“.
• რჯ. 32:43 — ვრცელი ტექსტი, სეპტუაგინტის მსგავსი (4QDeutq).
• გამ. 1:5 — „სამოცდათხუთმეტი სული“ (4QExodb), როგორც სეპტუაგინტასა და საქმ. 7:14-ში.
• ეს. 53:11 — „იხილოს ნათელი“ (ესაიას დიდი გრაგნილი 1QIsaa და სხვ.); მასორეტულში სიტყვა „ნათელი“ არ არის.
• ფს. 144:13 — ფსალმუნი ანბანური აკროსტიქოსია; „ნუნ“-ზე დაწყებული მუხლი მასორეტულს აკლია, მაგრამ არის სეპტუაგინტასა და ყუმრანის ფსალმუნთა გრაგნილში (11QPsa).
• იერემია — სეპტუაგინტის მოკლე სახე (მერვედით მოკლე) ყუმრანის ებრაულ ხელნაწერებშიც არის (4QJerb, 4QJerd).

მაშასადამე, სეპტუაგინტის მთარგმნელებს არაფერი „მოუგონიათ“: მათ ზუსტად თარგმნეს ძველი ებრაული ტექსტი, ხოლო მასორეტული ებრაული ტექსტის რამდენიმე სახიდან ერთ-ერთია, რომელიც მოგვიანებით აირჩიეს და დააკანონეს.

ხმოვნების საკითხი

ებრაული ასოები მხოლოდ თანხმოვნებს წერს. როგორ წაიკითხება სიტყვა, ამას დიდწილად ხმოვნები წყვეტს, რომლებიც მასორეტებმა ტექსტს ქრისტეშობიდან შვიდასიოდე წლის შემდეგ დაუსვეს. დაბ. 47:31-ში ერთი და იგივე ასოები (מטה) შეიძლება წაიკითხო „მატე“ — „კვერთხი“, ან „მიტა“ — „საწოლი“: სეპტუაგინტამ — და ებრ. 11:21-მა — წაიკითხა „კვერთხი“, მასორეტებმა „საწოლი“. ამოს 9:12-ში ორი სიტყვა თითო ასოთი განსხვავდება: „ადამ“ (კაცი) და „ედომ“, „იდრეშუ“ (ეძიონ) და „იირეშუ“ (დაეპატრონონ). სეპტუაგინტა და იაკობ მოციქული კითხულობენ: „რათა ეძიონ ნეშტთა კაცთასა“.

ეკლესიის მამათა მოწმობა

• წმ. იუსტინე ფილოსოფოსი (II ს.) „დიალოგში ტრიფონ იუდეველთან“ (თ. 71–73) წერს, რომ იუდეველმა მოძღვრებმა უარყვეს სამოცდაათთა თარგმანი და მისგან ზოგი ადგილი, რომელიც ცხადად მოწმობს ქრისტეზე, ამოიღეს.
• წმ. ირინეოს ლიონელი (II ს.) „მწვალებლობათა წინააღმდეგ“ (III, 21) იცავს სეპტუაგინტის „ქალწულს“ (ეს. 7:14) თეოდოტიონისა და აკვილას „ყმაწვილი ქალის“ წინააღმდეგ და წერს, რომ სამოცდაათთა თარგმანი ღვთის შეწევნით შესრულდა.
• ნეტარი ავგუსტინე („ღვთის ქალაქის შესახებ“, XVIII, 42–44) სეპტუაგინტას სულიწმიდის შთაგონებით შესრულებულ თარგმანად მიიჩნევდა, რომლითაც ეკლესიამ ძველი აღთქმა მიიღო.
• ძველი აღთქმის წიგნთა ის რიცხვი, რომელსაც მართლმადიდებელი ეკლესია კითხულობს — მათ შორის ტობითი, ივდითი, სიბრძნე სოლომონისა, ზირაქი, მაკაბელთა წიგნები — სეპტუაგინტის რიცხვია; მასორეტულში ეს წიგნები არ არის.

ქართული ეკლესია

ძველი ქართული ბიბლია სეპტუაგინტის ტრადიციას მისდევს — ოშკის ბიბლიიდან (978 წ.) მცხეთურ ხელნაწერამდე (XVII ს.). ამავე ტრადიციით იკითხება ეკლესიაში პარემიები და დავითნი. ამიტომ ამ საიტზე ძველი აღთქმის ძირითადი ქართული ტექსტი მცხეთური ხელნაწერია.

ქრონოლოგია

სეპტუაგინტაში დაბადების მე-5 და მე-11 თავების პატრიარქთა წლები თითქმის ყველგან 100-ით მეტია — ადამი სეთის შობამდე 230 წელს ცოცხლობს და არა 130-ს (დაბ. 5:3). სეპტუაგინტით ქვეყნის შექმნიდან ქრისტეს შობამდე დაახლოებით 5500 წელია — ამაზეა აგებული საეკლესიო წელთაღრიცხვა „დასაბამითგან“ (ბიზანტიური: 5508 წ. ქრისტემდე). მასორეტული წლებით ეს მანძილი დაახლოებით 3760 წელია — ესაა იუდეური კალენდრის ათვლა.

რას არ ვამბობთ

ეს არ ნიშნავს, რომ მასორეტულ ტექსტში ქრისტეზე წინასწარმეტყველებები არ არის: ესაიას 53-ე თავი, მიქიას 5:2 (ბეთლემი), ზაქარიას 9:9, ფსალმუნი 109 და სხვანი ორივე ტექსტშია, ზოგან კი (მაგ. ეს. 9:6 — „ღმერთი ძლიერი“) მასორეტული უფრო ცხადიცაა. მასორეტული ტექსტი ძვირფასი ძველი ძეგლია და ძველი აღთქმის მეცნიერულ კვლევაში მას დიდი ადგილი უჭირავს. მაგრამ იქ, სადაც ის სეპტუაგინტას და ახალ აღთქმას არ ეთანხმება, ეკლესია სეპტუაგინტას მიჰყვება — მოციქულთა ბიბლიას, რომელიც ებრაული ტექსტის უფრო ძველ სახეს ინახავს.

ამ საიტზე

• ძველი აღთქმა ქართულად — მცხეთური ხელნაწერით, სეპტუაგინტის ქართული თარგმანით. სადაც ხელნაწერს აკლია, ახალი თარგმანიდანაა ჩასმული და ვარსკვლავითაა აღნიშნული.
• თითოეულ თავში გადამრთველით იხსნება ახალი ქართული თარგმანიც — მასორეტული ტექსტიდან. იმ თავებში, სადაც ორი ტექსტი მნიშვნელოვნად განსხვავდება, ტექსტის ქვემოთ განსხვავება და მისი ახსნა წერია.
• რუსულად — პ. იუნგეროვის თარგმანი ბერძნულიდან და საეკლესიო სლავური ბიბლია; ინგლისურად — ბრენტონის სეპტუაგინტა.

წყაროები

• წმ. იუსტინე ფილოსოფოსი, „დიალოგი ტრიფონ იუდეველთან“, 71–73.
• წმ. ირინეოს ლიონელი, „მწვალებლობათა წინააღმდეგ“, III, 21.
• ნეტ. ავგუსტინე, „ღვთის ქალაქის შესახებ“, XVIII, 42–44.
• Emanuel Tov, Textual Criticism of the Hebrew Bible, 3rd ed. (Fortress, 2012).
• Karen H. Jobes, Moisés Silva, Invitation to the Septuagint, 2nd ed. (Baker, 2015).
• Timothy Michael Law, When God Spoke Greek: The Septuagint and the Making of the Christian Bible (Oxford, 2013).
• Discoveries in the Judaean Desert — ყუმრანის ხელნაწერების აკადემიური გამოცემა (4QDeutj, 4QDeutq, 4QExodb, 1QIsaa, 11QPsa, 4QJerb, 4QJerd).